Η απάντηση του Αγίου Παΐσιου σε έναν νομικιστή κοσμικό. "Πρέπει" να προσευχόμαστε;

Διάλογος του Αγίου Παΐσιου με έναν νομικιστή κοσμικό,

Τα πρέπει στην Ορθοδοξία δεν (πρέπει να) υπάρχουν. Ο νομικισμός είναι χαρακτηριστικό των καθολικών και των προτεσταντών. Δυστυχώς όμως τα τελευταία χρόνια, αποτέλεσμα της μεγάλης επιρροής της Δύσεως στον Ελληνικό κόσμο, η εκκλησία (μέσω οργανώσεων όπως η Ζωή και ο Σωτήρ) έχει μεταλλαχθεί και επιβάλλει έναν νομικισμό στον θρησκευτικό μας βίο. Τα "πρέπει" και οι "κανόνες" για έναν "καλό" Χριστιανό αναπαραγάγονται συνεχώς από πολλούς ιερείς. Απάντηση σε αυτή την λογική έδωσε με αφορμή μια συζήτησή του με έναν κοσμικό ο Άγιος Παΐσιος.

Δείτε τον πολύ ενδιαφέροντα διάλογο του Αγίου με τον κοσμικό, που συμπικνώνει το σημερινό πρόβλημα:

Πασχάλιος ἔρως ζωοποιός, του Χρήστου Γιανναρά

Κείμενο του Χρήστου Γιανναρά για το Πάσχα και την Ανάσταση,

ΠΑΣΧΑ, ΛΕΞΗ ΕΒΡΑΪΚΗ, σημαίνει πέρασμα, καὶ ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἐμπειρία γιορτάζει μὲ τὴν ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ τὸ πέρασμα τῆς σύνολης ἀνθρωπότητας ἀπὸ τὸν θάνατο στὴν ἀπερίσταλτη ζωή: Ὁ Χριστὸς συνανέστησε παγγενῆ τὸν Ἀδὰμ ἀναστὰς ἐκ τοῦ τάφου — ἀνέστη Χριστὸς καὶ νεκρὸς οὐδεὶς ἐν τῷ μνήματι.

Η Πόλις Εάλω!

Εάλω η Πόλις, Εάλω η Πόλις… Η ιαχή αυτή εξαπλώθηκε και το τέλος της μεγαλύτερης σε ζωή αυτοκρατορίας έλαβε χώρα. Πριν από 562 χρόνια, στις 29 Μαΐου 1453 η Κωνσταντινούπολη, η μόνη που αποκαλείται Πόλη, αλώθηκε από τους Οθωμανούς. Πριν από 562 χρόνια, έλαβε τέλος η ελληνορωμαϊκή οικουμένη με τη μορφή οργανωμένης κοινωνίας. Το πνεύμα της όμως σιγοκαίει έως σήμερα, σε κάθε γωνιά και σε κάθε ανθρώπινη υπόσταση, η οποία έχει αναγνωρίσει το μεγαλείο της χιλιετούς εξελληνισμένης Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Εμβαθύνοντας στην ιδέα της α-λήθειας, ως αποκαλύπτεται ετυμολογικώς, οδηγούμεθα στην απουσία λήθης, νοούμε την αιώνια μνήμη, κιβωτό της ιστορικής διαδρομής στον χώρο και στον χρόνο και ακόμη πιο πέρα.

Ένας φιλιππικός κατά της νεωτερικής επανάστασης

Εάν, αφαιρώντας την μάσκα της Επανάστασης, την ρωτούσες «Ποια είσαι;», εκείνη θα σου έλεγε:  «Δεν είμαι αυτό που πιστεύουν ότι είμαι.  Πολλοί μιλούν για εμένα, και πολύ λίγοι με ξέρουν.  Δεν είμαι Καρμποναρισμός που στα κρυφά συνωμοτεί, ούτε ταραχές στους δρόμους που βοούν., ούτε αλλαγή από τη μοναρχία στην αβασίλευτο πολιτεία, ούτε η υποκατάσταση της μίας βασιλικής δυναστείας από την άλλη, ούτε η πρόσκαιρη της δημοσίας τάξεως διασάλευση.  Δεν είμαι τα αλυχτά των Ιακωβίνων ούτε των Ορεινών το μένος, ούτε η μάχη στα οδοφράγματα, ούτε η λεηλασία, ούτε ο εμπρησμός, ούτε ο αγροτικός νόμος, ούτε η καρμανιόλα, ούτε οι πνιγμοί.  Ούτε ο Μαρά δεν είμαι, ούτε ο Ροβεσπιέρος, ούτε ο Μπαμπέφ, ούτε ο Ματσίνι, ούτε ο Κοσσούθ.  Αυτοί οι άνδρες γιοι μου είναι-δεν είναι όμως εγώ.  Αυτά τα πράγματα είναι τα έργα μου-δεν είναι εγώ.  Αυτοί οι άνθρωποι και αυτά τα πράγματα είναι παροδικά, και εγώ είμαι μόνιμη κατάσταση.

Εγώ είμαι το μίσος για κάθε θρησκευτική και κοινωνική τάξη την οποία δεν έχει άνθρωπος εγκαθιδρύσει και στην οποία δεν είναι βασιλιάς και Θεός μαζί.  Εγώ είμαι η διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου ενάντια στο Θεό.  Εγώ είμαι η φιλοσοφία της εξέγερσης, η θρησκεία της εξέγερσης.

Ελευθερία και Όριο

Ἡ ἐλευθερία εἶναι ἡ θεμελιώδης δυνατότητα ποὺ παραχώρησε ὁ Θεὸς στοὺς ἀνθρώπους. Ἂς θυμηθοῦμε τὰ πρῶτα λόγια Του μέσα στὸν Παράδεισο: Ἔχετε τὴ δυνατότητα νὰ τραφεῖτε ἀπὸ ὅλα τὰ δένδρα τοῦ κήπου. Γιὰ νὰ συμπληρώσει τὴν ἴδια στιγμὴ: Ἀπὸ ἕνα, συγκεκριμένο, ὅμως δένδρο σᾶς καλῶ νὰ μὴν τραφεῖτε. Ὁ Θεὸς εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς θέτει ἐνώπιον τῆς ἀνθρώπινης συμπεριφορᾶς ἕναὅριο. Ἐκ πρώτης ὄψεως θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ πεῖ ὅτι αὐτὸ τὸ ὅριο π ε ρ ι ο ρ ί ζ ε ι  τὴν ἐλευθερία. Συμβαίνει, ὅμως, πράγματι ἔτσι; Ἂς ἀνα-κρίνουμε:

Θὰ ἀντιληφθοῦμε προφανῶς σὲ τί συντελεῖ τοῦτο τὸ ὅριο ἄν, πρὸς στιγμήν, ἀναλογισθοῦμε τί θὰ συνέβαινε ἐὰν αὐτὸ δ ὲ ν  ὑπῆρχε. Ἄν, δηλαδή, ὁ Θεὸς ὅριζε ὅτι ὅλες οἱ ἀποφάσεις ἔχουν τὸ ἴδιο ἀντίκρυσμα, ὁπότε ἡ ἐλευθερία μας δὲν θὰ συναντήσει ποτὲ κανένα δίλημμα στὴν ἐκδήλωσή της. Μὰ τότε, ἡ ἀνθρώπινη πράξη δ ὲ ν   θ ὰ   μ π ο ρ ο ῦ σ ε   ν ὰ   π ε ρ ι κ λ ε ί σ ε ι   κ α ὶ   κ α ν έ ν α   ν ό η μ α.  Ἐάν, εἴτε τὸ Α εἴτε τὸ -Α (μεῖον Ἄλφα) ἔχουν τὴν ἴδια βαρύτητα, τότε ἡ ὕπαρξη δὲν ἔχει κανένα Σκοπό − μὰ τότε καὶ καμμιὰ σημασία. Ἁπλῶς ὑ π ά ρ χ ε ι   γ ι ὰ   ν ὰ   ὑ π ά ρ χ ε ι.  Κάτι ἀκόμα χαρακτηριστικώτερο: Μὴ ἔχοντας νόημα ἡ ζωή, δὲν θὰ ἀπέμενε κανένα νόημα καὶ γιὰ τὴν ἴδια τὴν ἐλευθερία... Μποροῦμε λέω νὰ ὑποψιαστοῦμε ὅτι ἂν καμμία ἐπιλογὴ δὲν διακρινόταν ἀπὸ τὶς ἄλλες ὡς πρὸς τὴν ὑπόστασή της, τὴν Ἐλευθερία δὲν θὰ τὴν εἴχαμε ἐπ' οὐδενὶ ὑπ' ὄψη μας − δὲν θὰ τὴν εἴχαμε ἐπινοήσει οὔτε, κἄν, σὰ λέξη!

π. Δ. Μπαθρέλλος: Οι Τρεις Ιεράρχες και η συνάντηση Χριστιανισμού κι Ελληνισμού*

π. Δημήτρης Μπαθρέλλος

Συγκεντρωθήκαμε απόψε στο χώρο αυτό, για να τιμήσουμε τη μνήμη των τριών Ιεραρχών: του Μεγάλου Βασιλείου, του Γρηγορίου του Θεολόγου και του Ιωάννου του Χρυσοστόμου, των ανθρώπων δηλαδή εκείνων οι οποίοι δικαιολογημένα θεωρούνται ως οι προστάτες της παιδείας, ή, πιο συγκεκριμένα, των ελληνικών και χριστιανικών γραμμάτων. Ο αποψινός εορτασμός οφείλεται στη βαθύτατη επίδρασή των τριών Ιεραρχών στην παιδεία, και γενικότερα στην πνευματική πορεία του ελληνισμού και του χριστιανισμού. Το ότι όμως τους εορτάζουμε και τους τιμάμε, και μάλιστα με τόσο μεγάλη λαμπρότητα, φανερώνει και τη δική μας πίστη σε δύο πράγματα. Πρώτον στην αξία της παιδείας, όχι μόνο, ή ενδεχομένως, όχι τόσο ως απόκτησης χρήσιμων για την επαγγελματική και οικονομική μας αποκατάσταση τεχνικών δεξιοτήτων, αλλά και ως καλλιέργειας του όλου ανθρώπινου προσώπου. Της παιδείας την οποία υπηρετούν οι εκπαιδευτικοί μας, και προς την οποία δικαιολογημένα προσανατολίζονται οι ελπίδες μας για το μέλλον. Δεύτερον, ο αποψινός εορτασμός φανερώνει την πεποίθησή μας πώς ο συνδυασμός ελληνικής παιδείας και χριστιανικής πίστης που πραγματοποίησαν οι τρεις Ιεράρχες αποτελεί πολύτιμη παρακαταθήκη και για τη σύγχρονη εποχή.

Δoύλος – Μισθωτός – Φίλος (Σημειώσεις ελληνορθόδοξης ανθρωπολογίας)

Θεόδωρος Ι. Ζιάκας

Οι άνθρωποι όταν «κάνουν το καλό» κατευθύνονται από διάφορα ψυχικά «κίνητρα». Ανάλογα με τα «κίνητρά» τους η ελληνορθόδοξη παράδοση τους διακρίνει σε τύπους ή «τάξεις».

Στην πρώτη τάξη τοποθετεί αυτόν που κάνει το καλό από φόβο. Στην δεύτερη εκείνον που κάνει το καλό επειδή θα αμειφθεί. Στην τρίτη τάξη βάζει εκείνον που κάνει το καλό από αγάπη. Δούλος, Μισθωτός, Φίλος είναι τα ονόματά τους.

Ας εξετάσουμε το ερώτημα: τι είδους κοινωνία αντιστοιχεί στον καθένα από τους τρεις αυτούς τύπους; Το ερώτημα είναι νόμιμο διότι ο άνθρωπος είναι ον κοινωνικό, «ζώον πολιτικόν», το δε νόημα του «καλού» επίσης κοινωνικό.

Πρόταση: Ο Δούλος φτιάχνει κολεκτιβιστική-δουλοκτητική κοινωνία, ο Μισθωτός ατομοκεντρική κοινωνία περιορισμένης ελευθερίας και ο Φίλος μια κοινωνία προσωποκεντρική με καθολική την ελευθερία.

Σημαντικές "εξωσχολικές" ιστορικές αλήθειες

Του Φώτη Μιχαήλ, Ιατρού

Αρκεί να ξαναβρούμε τον χαμένο μας δρόμο…

                                                                                                           

Η αντίληψη των Ελλήνων (των Αρχαίων και των λεγόμενων Βυζαντινών) για την πολιτική και την δημοκρατία διαφέρει ριζικά από εκείνη που καλλιεργήθηκε στην μετακαρλομάγνεια Δύση.

Η φράγκικη χρησιμοθηρική εκδοχή της πολιτικής έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τις αρχές και τα αξιώματα της πολιτικής θεώρησης των Ορθοδόξων της Ανατολής.

Η αντίθεση μάλιστα αυτή δεν παραμένει σε επίπεδο απλώς και μόνον θεωρητικό αλλά μεταφράζεται συν τω χρόνω και σε ιστορικά γεγονότα που βεβαιώνουν το μέγα χάσμα ανάμεσα στην ”νοησιαρχία” της Δύσης και την ”καρδιακή εμπειρία” της Ανατολής.

Η κατάληψη και η ολοσχερής καταστροφή της Βασιλεύουσας από τους Φράγκους στα 1204, η εκδίωξη από τον θρόνο των Ελλήνων αυτοκρατόρων και η εγκατάσταση Βενετών τελωνών και κατοχικών στρατευμάτων στο λιμάνι της Πόλης, το λεγόμενο ”πρωτείον του πάπα” και η εξ αυτού σφαγή των μοναχών στην ιερά μονή Ζωγράφου του Αγίου Όρους και άλλα πολλά, συνιστούν αδιαμφισβήτητες ιστορικές μαρτυρίες έκφρασης αυτής της σφοδρής αντιπαράθεσης μεταξύ Ανατολής και Δύσης.

Τα πολιτικά επίσης γεγονότα, που ακολουθούν αμέσως μετά την κατάρρευση της τουρκοκρατίας, συνιστούν αναμφιβόλως την πραγματοποίηση πολιτικών επιλογών αυστηρώς δυτικής κοπής.

Το Γένος μας, προερχόμενο από μια δοκιμασία 400 χρόνων σκλαβιάς, πέφτει πολύ εύκολα θύμα της φράγκικης επιρροής. Οι πολυτίμητες προγονικές μας έννοιες της πολιτικής και της δημοκρατίας δέχονται σκληρά βαρβαρικά χτυπήματα. Το μέγα ”άθλημα της πόλης”, έτσι όπως συνεχίζαμε αναλλοίωτο να το βιώνουμε στις περίφημες των Ελλήνων Κοινότητες, δέχεται μεγάλο πόλεμο και καταλύεται.

Η πρώτη Βυζαντινή “Αναγέννηση” και η μεταφυσική της ταυτότητας – Μέρος Β’

                                       Μέρος  Α'
Στο προηγούμενο μέρος είδαμε το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε η πρώτη Βυζαντινή “Αναγέννηση” (1). Διευκρινίσαμε ότι η ελληνική παιδεία υπήρξε πάντα ζωντανή μέσα στα 1100 χρόνια της Αυτοκρατορίας. Είδαμε πως οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς διδάσκονταν, μελετούνταν και αντιγράφονταν αδιαλείπτως στα Βυζαντινά σχολεία και Πανεπιστήμια ενώ από τον 8ο αιώνα ο πολιτισμικός ανταγωνισμός με το επελαύνον Ισλάμ και η προσπάθεια διατήρησης του κέντρου μελέτης και αναπαραγωγής της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας στο Χριστιανικό κόσμο, πυροδότησε έναν οργασμό πνευματικής δημιουργίας και φιλοσοφικής μελέτης, αναδεικνύοντας μεγάλες μορφές του πνεύματος. Ξεκαθαρίσαμε ότι η Ευρώπη δεν χρωστά την επαφή της με την αρχαία ελληνική γραμματεία στο Ισλάμ αλλά στο Βυζάντιο και υποσχεθήκαμε να ανιχνεύσουμε τα φιλοσοφικά διδάγματα αυτής της ξεχασμένης Ευρωπαϊκής “Αναγέννησης” και το κατά πόσον οι παραδοσιοκράτες Βυζαντινοί φιλόσοφοι έχουν να δώσουν πνευματικά ερείσματα στα σύγχρονα κινήματα του Ταυτοτισμού, της παραδοσιοκρατίας ή στην αναζήτηση της Τέταρτης Πολιτικής Θεωρίας. 

Πάμε να δούμε λίγο πιο αναλυτικά κάποιες από τις φιλοσοφικές απόψεις, μερικών εκ των κορυφαίων μορφών αυτής της περιόδου, που θεμελίωσαν την πνευματική ταυτότητα των δύο Βυζαντινών “Αναγεννήσεων”. 

Φιλοσοφικές τάσεις και αντιλήψεις 

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αντιλήψεις του Φωτίου, ο οποίος τόσο ως φιλόσοφος όσο και ως θεολόγος ασχολήθηκε επιμελώς με την έρευνα πάνω στα αρχαία φιλοσοφικά ρεύματα. Η ευρυμάθειά του ήταν ξακουστή, σε μία εποχή που ένας καθηγητής του Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης μπορούσε να έχει πρόσβαση σε τουλάχιστον διπλάσια κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, από αυτά τα οποία έχουν σωθεί μέχρι σήμερα. 

Οι φιλοσοφικές του απόψεις αλιεύονται διάσπαρτες στο τεράστιο συγγραφικό του έργο, όμως το βιβλίο στο οποίο συγκεντρώνονται σε μεγαλύτερο βαθμό είναι τα “Αμφιλόχια”. Εκεί αναλύει θέματα που αφορούν στην Αγία Γραφή αλλά και φιλοσοφικά, ιατρικά, φυσικά και ιστορικά ζητήματα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η προτίμησή του σε φιλοσοφικά ζητήματα που αφορούν στο γένος, στο είδος και στις κατηγορίες των όντων. Ο Φώτιος θέτει το δυσεπίλυτο φιλοσοφικό πρόβλημα ονοματοκρατίας και πραγματοκρατίας (νομιναλισμού και ρεαλισμού) που θα τεθεί δύο αιώνες αργότερα στην Δύση από τους Σαμπώ και Ροσκελίνο και θα ταλαιπωρήσει ιδιαίτερα τους σχολαστικούς φιλοσόφους. 

Δίνει εξ αρχής στο ζήτημα την εξής συμβιβαστική λύση: 

“Α. Παρατήρησε ότι τα γένη και τα είδη των όντων έχουν μια ιδιαίτερη μορφή ύπαρξης (εδώ αποφεύγει την ονοματοκρατία που υποστήριζε οτι δεν έχουν καμιά οντολογική ύπαρξη παρά είναι απλώς ονόματα) 

Β. Παράλληλα, όμως, υποστηρίζει οτι δεν έχουν τα γένη και τα είδη των όντων την ίδιας μορφής ύπαρξη, κατά τον ίδιο τρόπο όπως τα όντα που περιγράφουν (αυτή την θέση υποστηρίζουν οι πραγματοκράτες). Δηλαδή αν πάρουμε για παράδειγμα τον άνθρωπο, αυτός υπάρχει ως συγκεκριμένος άνθρωπος (Πέτρος, Παύλος, Ιωσήφ), αλλά παράλληλα υπάρχει και ως άνθρωπος, Έλληνας, Ιουδαίος κ.α. Το γένος και το είδος έτσι αποκτούν μια ύπαρξη που δεν είναι απλώς μία κατ' όνομα, αλλά έχει και μία ανεξάρτητη από το όνομα ύπαρξη που αναφέρεται σε ομάδες όντων που υπάρχουν (ως ομάδες όντων, ανεξάρτητα από το πως ονομάζονται). 

Γ. Κατ' αυτό τον τρόπο πιστοποιεί οτι τα συγκεκριμένα όντα – μέλη των ομάδων (ο Έλληνας Παύλος, ο Γερμανός Πέτρος κ.α.) υπάρχουν. Η ύπαρξη δηλαδή των γενών και ειδών δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, όπως δεν μπορεί να αμφισβητηθεί η ύπαρξη ενός συγκεκριμένου προσώπου ή πράγματος (το οποίο είναι μέλος μιας ομάδος ή είδους και κατηγοριοποιείται οντολογικά). Παράλληλα, όμως, το γένος ή είδος διαφέρει από αυτά που περιγράφει γιατί δεν έχει ύλη και τις χωροχρονικές διαστάσεις που διαθέτουν τα υλικά πράγματα.” (Κ Αθανασόπουλος: “Βυζαντινός και Δυτικός κόσμος: Συγκλίσεις και αποκλίσεις” Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο). 

Στις προσεγγίσεις του δείχνει σαφή προτίμηση στην Αριστοτελική θεωρία και είναι φανερά επηρεασμένος από τους Στωικούς. Επιχειρήματά του θα χρησιμοποιηθούν κατά κόρον από τους Αριστοτελιστές φιλοσόφους του Βυζαντίου στις φιλοσοφικές συζητήσεις με κορυφαίους Πλατωνιστές σαν τον Μιχαήλ Ψελλό. 

Ο Μιχαήλ Ψελλός, παρότι ως επικεφαλής της φιλοσοφικής σχολής του Πανδιδακτηρίου

Η πρώτη Βυζαντινή “Αναγέννηση” και η μεταφυσική της ταυτότητας - Μέρος Ά

Έχει πάρει τα πάνω της εδώ και κάποιες δεκαετίες στην Ελλάδα, η άποψη ότι τα 1100 χρόνια Αυτοκρατορίας της Ρωμανίας αποτελούν ένα σκοτεινό κομμάτι της ελληνικής ιστορίας, κατά το οποίο εδιώχθη η φωτεινή φιλοσοφία της Κλασικής αρχαιότητας και επικράτησε ένας θεοκρατικός σκοταδισμός φανατικών Χριστιανών που μισούσαν ο,τι είχε να κάνει με τη φιλοσοφία, την τέχνη, την ποίηση και γενικώς την πολιτιστική δημιουργία της αρχαίας Ελλάδος. Αυτό μέχρι περίπου τον 15ο αιώνα, όπου ξαφνικά ο Πλήθων ο Γεμιστός και οι Δυτικοί πρόδρομοι της Αναγέννησης, ανακάλυψαν τα κείμενα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων και συνετελέσθη η ευρωπαϊκή Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός, που ευτυχώς μας έβγαλαν από τα σκοτάδια του Μεσαίωνα. 

 Η αλήθεια είναι ότι δεν πρόκειται ακριβώς για ιστορική άποψη, διότι κανένας σοβαρός ιστορικός πλέον δεν υποστηρίζει κάτι τέτοιο. Πρόκειται κυρίως για έναν μύθο που καλλιεργούταν και καλλιεργείται στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, από διαφόρους φορείς, προκειμένου να προωθηθούν ιδεολογήματα πολιτικής και εσχάτως και θρησκευτικής φύσεως. 

Δεν θα υπήρχε κάποιος λόγος να ασχοληθούμε με έναν τέτοιο ανιστόρητο μύθο - και δεν θα το κάνουμε ιδιαιτέρως - αν το τελευταίο διάστημα δεν είχε αρχίσει δυστυχώς να αναπαράγεται και μέσα σε ελλαδικούς εθνικιστικούς κύκλους και αν - εδώ είναι το σημαντικότερο - δεν είχε ενδιαφέρον να συνδέσουμε τις “Βυζαντινές” (1) ρίζες της Παραδοσιοκρατίας και του Ταυτοτισμού, με τα σύγχρονα νεανικά κινήματα της Ευρώπης (Γενιά της Ταυτότητας, Traditionalist Youth κ.α.) ή πιθανόν και την 4η Πολιτική Θεωρία του Αλεξάντερ Ντούγκιν. 

Βυζάντιο, Ισλάμ και ελληνική παιδεία 

“Για περισσότερο από χίλια χρόνια το Βυζάντιο αποτέλεσε την έπαλξη, υπό την προστασία της οποίας ζούσε ολόκληρος ο δυτικός κόσμος. Μέσα σ' αυτήν την ασφαλή ζώνη ήταν που μπόρεσε να αναπτυχθεί ο δυτικός πολιτισμός στην πρώτη του φάση, τη μεσαιωνική. Η διαδεδομένη φλυαρία περί δήθεν χιλιετούς παρακμής της Ανατολικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας αντιφάσκει προς την τιτάνια στρατιωτική προσπάθεια των τάχα παρηκμασμένων Βυζαντινών. Η εξαιρετική ζωτικότητά τους δεν έγκειται μόνο στη φυσική και υλική αντοχή τους αλλά και στα πολιτιστικά τους επιτεύγματα. Κατ' αρχάς, οφείλουμε να θυμηθούμε ότι το σύνολο σχεδόν της αρχαιοελληνικής γραμματείας που έχουμε σήμερα στη διάθεσή μας διασώθηκε χάρη στους αντιγραφείς χειρογράφων των βυζαντινών σχολών και μοναστηριών. Στο Βυζάντιο - και όχι στην Λατινική Δύση - βρήκε η παράδοση της ελληνικής αρχαιότητας τη φυσική της συνέχεια. Εκεί - και όχι στην Δύση - συνέχιζαν να διαβάζονται, να μελετώνται, να σχολιάζονται και να αντιγράφονται τα μεγάλα έργα των αρχαίων Ελλήνων. Ο κόσμος θα ήταν φτωχότερος, πιθανότατα πολύ φτωχότερος, αν οι Βυζαντινοί δεν πρόσφεραν στην ανθρωπότητα την υπηρεσία αυτή” (Κλάους Όλερ “ Μεσαιωνική Φιλοσοφία. Σύγχρονη Έρευνα και Προβληματισμοί”).